اين همه به واسطهء طاعت نفس است موسى قلب و روح را . فانقلبت المعصية التي هي السيئة طاعة أي حسنة كما قال « يُبَدِّلُ الله سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ » يعنى في الحكم . انقلاب عصا به حيوان إيماء است به انقلاب معصيت به طاعت حسنه ، چه عصا از معصيت است ، و هر گاه كه معصيت منقلب گردد طاعت شود . كما قال تعالى : * ( فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ الله سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ) * « 108 » و چون تبديل سيئه به حسنه عبارت است از ترتّب حكم حسنه بر وى ، نه آن كه عين سيئه حسنه گردد ، شيخ « يعنى في الحكم » گفت . چنان كه در خبر آمده است كه : « قتلي محبوبان از احباء معذور است و فساد ايشان از صلاح « 109 » محسوب » . چون حركات و افعال ايشان جز به امر حق نيست ، غضب و قهر ايشان عين حلم و تلطَّف است . و آن چه در صورت فساد نمايد عين صلاح است الى قوله تعالى : * ( ما قَطَعْتُمْ من لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ الله ) * « 110 » » . و لهذا محبّان در مخاطبهء محبوب خويش مىگويند ، بيت : چه حذر كنم ز مردن چو توم حيات جانى چه خوش است جان سپردن اگرش تو مىستانى هله تيغ عشق بركش بكش اين شكسته دل را كه ز كشتن تو يابد دل مرده زندگانى فظهر الحكم هنا عينا متميزة في جوهر واحد . فهي العصا و هي الحية و الثعبان الظاهر ، فالتقم أمثاله من الحيّات من كونها حية و العصىّ من كونها عصا . فظهرت حجة موسى على حجج فرعون في صورة عصىّ و حيات و حبال . [ 317 - پ ] ) * يعنى : ظاهر شد حكم عصيان منقلب به طاعت بر صورت عين ثعبان و اين متميزست از صورت اخرى ، و همهء اين صور مختلفه ظاهر مىشود در يك جوهر كه از روى حقيقت در وى تعدّد نيست . پس او عصا است و حيه است و ثعبان ظاهر . يعنى اين عين عصا است به حكم عصيان ، و حيه و ثعبان به حكم طاعت رحمان . پس التقام كرد ثعبان امثال خود را از حيات ، از اين جهت كه حيه است و عصا را از اين روى كه عصا است ، لا جرم ظاهر شد حجّت موسى - عليه السّلام - بر حجج فرعون در صورت عصا و

--> « 108 » س 25 ى 70 . « 109 » پا : اصلاح . « 110 » س 59 ى 5 .